[Country selection page] ]Lista  Salticidae Polski][Klucz do rodzajów Polski] ]Fotografie]
[Salticidae України ] [Ключ до родів][Фотографії]
[Salticidae Европейской России][Ключ к определению родов][Фотографии]
[Checklist of Salticidae of Turkey][Türkiye’nin Salticidae Listesi] 
Muzeum i Instytut Zoologii PAN, Warszawa 

Jerzy Prószyński

Klucz do rodzajów pająków skaczących
 - Salticidae Polski
   2002 

Przystosowane z: "Salticidae (Araneae) of the World" by Jerzy Prószyński

Uwagi wstępne. Salticidae rozpoznaje się najlepiej po wyglądzie ogólnym, który należy zapamiętać. Klucz jest użyteczny tylko do pierwszego zapoznania się z rodzajem, i wyjaśnienia ewentualnych wątpliwości, związanych ze zróżnicowaniem tych pająków. Oznaczenia rodzajów według cech kluczowych powinny być potwierdzone porównaniem z rysunkiem, ewentualnie fotografią (nazwy są zarazem przełącznikami, powrót do klucza przy pomocy strzałki wstecznej na górnym pasku ekranu).

Pająki małe lub średniej wielkości, o charakterystycznie tępo i szeroko uciętym przednim końcu ciała, na przedniej powierzchni którego znajdują się ustawione w jeden rząd 2 pary oczu nierównej wielkości : bardzo duże środkowe i mniejsze boczne - zwane niżej oczami I. Pozostałe dwie pary oczu znajdują się na powierzchni grzbietowej głowotułowia w pobliżu jego bocznych krawędzi: bardzo małe oczy II i średniej wielkości oczy III. Przestrzeń między oczami nazywa się polem ocznym. Ciało krępe, nogi krótkie lub nieco dłuzsze; poruszają się skokami lub biegną. Wykazują złożone zachowanie: tańce rozpoznawcze, różne techniki polowania, budowa gniazda i opieka nad złożonymi jajami i, niekiedy, nad wylęgniętymi młodymi. Europejskie rodzaje nie budują sieci łownych (co zdarza się niektórym rodzajom tropikalnym), snują jednak za sobą nić ubezpieczającą (której zapach wskazuje niekiedy drogę samcom do samicy), budują oprzędy-schroniska oraz kokony - rodzina Salticidae

- Kształt przodu ciała i ustawienie oczu inne, inny kształt i proporcje ciała, inne zachowanie - inne rodziny pająków.

1(0) - kształt ciała przypomina mrówki, (co pozwala pająkowi ukryć się
wśród mrówek dla ochrony przed drapieżnikami) - odwłok przewężony, łącznik długi,
nie przesłonięty odwłokiem - 2 Mrówkokształtne

- nie mrówkokształne 4

2(1) Pająki mrówkokształtne średniej wielkości - 3

- Pająki mrówkokształtne bardzo małe, z głowotułowiem nieprzewężonym, płaskim i niskim. Płytka płciowa samicy (epigynum) stwardniała, gładka, otwory kopulacyjne w środku długości, zwykle nieco z boku, zbiorniki nasienia (spermatheki) bardzo małe. Samce: bulbus (wypukła część narządu głaszczkowego, składająca się z tarczki - tegulum i miękkich białych części błoniastych) drobny, kształku gruszkowatego, biały, błoniasty, odpowiada woreczkowi nadymanemu, embolus (igła wstrzykująca nasienie do otworu samicy) osadzony z przodu, krótki - rodzaj Synageles

3 (2) Pole oczne wyraźnie wzniesione ponad resztą głowotułowia, głowotułów zwężony bocznie i grzbieto-brzusznie. SAMICA - płytka płciowa posiada dużą, białą tarczkę bloniastą w tylnej części, przedzielona podłużnie prześwitującymi z wewnątrz kanałokształtnymi. SAMIEC - zbiornikami nasienia widoczne jako mała, cienka pętla w przedniej połowie bulbus, embolus okrąża bulbus dwukrotnie, apofiza (wyrostek boczny) tibii (tu drugiego członu od końca) nogogłaszczków drobna, wygięta hakowato - rodzaj Myrmarachne

- Pole oczne nie jest wyraźnie wzniesione nad pozostałą część głowotułowia. SAMICA - otwory kopulacyjne z przodu, kanały kopulacyjne proste i gruboscienne. SAMIEC - embolus szeroki, równy około 1/3 szerokości bulbus, oddzielający się od rozszerzonej tylnej części bulbusa - rodzaj Leptorchestes

4(1) Bardzo mały (nie mrówkokształtny) gatunek, nie przekraczajacy 4 mm długości (wyjątkiem niektóre Sitticus) - 5

- Pająki średniej wielkosci lub duże, od 4 do 12 mm długosci ciała - 7

5(4) Lśniacy, ciemny oskórek. SAMIEC lśni ciałe ciało, na grzbiecie odwłoka twarda tarczka (scutum); narząd głaszczkowy z meandrującymi pętlami zbiornika nasienia, embolus skręcony w pętl e z przodu embolusa. SAMICA lśni tylko głowotułów, odwłok miękki, ciemnoszary; epigynum słabo stwardzniałe z pojedyńczym, błoniastym oknem z przodu, spermateki kuliste, kanały cieńkie i krótkie - rodzaj Chalcoscirtus(ciepłolubny, dochodzi do Czech, w Polsce brak).

- Ciało nie lśni, odwłok bez tarczki - 6.

6(5) Odwłok z rzędem trójkątnych plamek na jaśniejszym tle. SAMIEC: narząd głaszczkowy podobny do poprzedniego rodzaju. SAMICE epigynum z dwoma białymi, błoniastymi “oknami”, ich spermateki kuliste a kanłay wygięte łukowato (pospolity Euophrys frontalis w mchu i ściółce) - rodzaj Euophrys.

 

- Ubarwiony bardziej kontrastowo. SAMIEC z pętlą embolusa schowana w zagłębieniu z przodu bulbus. SAMICA: dwa okna, lecz spermateki wydłużone, owalne, z tłu za oknami lub z ich boków - rodzaj Pseudeuophrys

- Osobniki bardzo małe, SAMCE - narządy głaszczkowe szerokie, bez apofiz tibii; SAMICE - epigynum z dwoma “oknami”, spermateki kuliste, ich kanały bardzo cieńkie i krótkie. (pospolita Talavera aequipes w mchu i ściółce, Talavera monticola w górach pod kamieniami) - rodzaj Talavera.

UWAGA cztery wymienione rodzaje maja podobne narządy rozrodcze, rozróżnienie epigyum, zwłaszcza przy pierwszych oznaczeniach wymaga wykonania preparatu mikroskopowego.

- Zewnętrznie zbliżony do Euophrys . Charakterystyczne różnice w budowie narządów rozrodczych: SAMIEC embolus cienki i długi, osadzony z boku bulbus, tworzy koło nasady pętlę z pęczkiem kolców w formie wzgórka. SAMICA - ogólny plan budowy epigynum zbliżony do Euophrys, jednak bez błoniastych okien, zamiast których występują dołki z czarną krawędzią. (pospolity Neon reticulatus spotykany w wilgotnym mchu) - rodzaj Neon

7(4) Narząd głaszczkowy i epigynum inne niż u Euophrys, Pseudeuophrys, Talavera i Neon- 8

8(7) Głowotułów szeroki, ubarwienie prawie czarne, gładkie - 9,

- rozszerzenie głowotułowia mniej uderzajace, ciało pokryte szczecinami i łuseczkami - 11

Głowotułów wąski a jego boki są w przybliżeniu równoległe -12

9(8) Pole oczne stosunkowo długie, zajmuje w przybliżeniu połowę długości głowotułowia, najszersze jest na poziomie oczu III, oczy osadzone na krawędzi powierzchni grzbietowej - 10

10(9) Tylny skłon głowotułowia szeroki i stromy, częściowo zasłonięty przednim końcem odwłoka (zwłaszcza u samców), powierzchnia głowotułowia szorstka, lśniaca, odwłok szerszy od głowotułowia. Pole oczne rozszerza się ku tyłowi i zajmuje ponad połowę spłaszczonej powierzchni grzbietowej głowotułowia. SAMIEC - embolus zwija się w ciasne pętle na przedniej powierzchni bulbus, ale kanal zbiornika nasienia nie tworzy pętli. SAMICA - otwory kopulacyjne z przodu, w zagłębieniu o miekkich krawędziach. Kanały kopulacyjne proste i szerokie, biegna ku tyłowi itworzą w tylnej połowie epigynum skomplikowany system pętli - rodzaj Ballus

- Tylny skłon głowotułowia łagodny, zwęża się ku tyłowi, odwłok nieomal czarny, często z parami drobnych białych plamek. SAMIEC - bulbus okrągły, lub poprzecznie owalny, ze stożkowatym wzgórkiem (stanowiacym podstawę propozycji D. V. Łogunova wyodrębnienia rodzaju Sibianor), embolus osadzony z boku, cieńki, pół-łukowato wygięty. SAMICA - z białym błoniastym oknem w przedniej połowie epigynum, przedzielona częściowo lub całkowicie brązowym daszkiem końcowego odcinka macicy, w tylnej części epigynum skomplikowane pętle kanałów i komór spermatheki (rzucające się w oczy podobieństwo epigynum i wewnętrznych kanałów świadczy o pokrewieństwie kilku rodzajów i przeczy wyodrębnianiu rodzaju Sibianor) - rodzaj Sibianor (również Bianor)

11(8) - Deseń odwłokowy składa się z białych par plamek bocznych na ciemniejszym tle, zielonkawym lub rudawym. SAMIEC - Bulbus z parą charakterystycznych cienkich wyrostków na białej poduszce, pełniących funkcje embolusa i elementu wspomagającego. SAMICA - epigynum zesklerotyzowane, zwykle brązowe z podkowiastym rowkiem z przodu łączącym oba otwory kopulacyjne, spermateki z tyłu, o skomplikowanym kształcie (D. rudis żyje b. licznie w koronach sosen, D. hastatus na młodych sosenkach)- rodzaj Dendryphantes

 

12(8) Głowotułów niski i długi, nogi I uderzająco większe od II-IV, ze zmodyfikowaną tibią, (zwłaszcza u SAMCÓW) - 13

- Głowotułów wysoki, jeśli nogi I są większe to nie jest to różnica tak uderzająca - 15

- Głowotułów z profilu bardzo wysoki, ciało “włochate” - 16

- Głowotułów nie sprawia wrażenia szczególnie wysokiego, lub niskiego - “przeciętny” - 17

13(12) Rząd grubych szczecin strydulacyjnych na wzgórkach, na bokach głowotułowia, pod oczami bocznymi, odpowiadający im rząd mikroskopijnych szczecin na przedniej powierzchni uda I, tibia I często zgrubiała w środku, ze zredukowanymi kolcami (częściowo lub całkowicie) oraz długimi, charakterystycznie wygiętymi włosami zmysłowymi, drobny przedstawiciel rodzaju liczącego na świecie ok. 80 gatunków - rodzaj Pseudicius

- Brak rzędu szczecin strydulacyjnych na wzgórkach pod oczami bocznymi, tibia I nie pogrubiona i z niezmienionymi kolcami - 14

14(13) Odwłok wyraźnie wydłużony. Samiec - narząd głaszczkowy z wyrażnie spłaszczoną ścianka boczną cymbium (ostatniego członu nogogłaszczków, na którym jest osadzony narzad głaszczkowy). SAMICA - epigynum bez wyraźnego urzeźbienia, ma kształt owalnej płytki z otworami, kanały kopulacyjne bardzo krótkie przechodzą w spermateki w formie bardzo długich i splątanych kanałów (Marpissa radiata żyje na trzcinach wzdłuż brzegów wód, schroniska i gniazda buduje w załamanych liściach trzcin, M. muscosa spotykana na korze sosen) - rodzaj Marpissa

- Ciało krótsze - 15

15(12) Głowotułów wydłuzony i niski, z podłużnymi paskami, jasnymi i ciemnymi, rozciągajacymi się również na odwłok. SAMIEC - narząd kopulacyjny typu “Aelurillus” - masywny, wypukły, silnie zesklerotyzowany, z wysuniętym z przodu cienkim końcem embolusa, reszta embolusa ukryta między grzbietową ścianką bulbusa i brzuszną zagłębienia cymbium, gdzie tworzy pętle porównywalną z tą w rodzaju Euophrys (co być może pozwoli wykazać pokrewieństwo miedzy tymi i innymi zbliżonymi rodzajami). Apofiza tibii nogogłaszczków widełkowato rozdwojona. SAMICA - płytka płciowa płaska, z dwoma dużymi tylnymi zagłębieniami owalnymi w których znajdują się niewidoczne otwory kopulacyjne, kanały kopulacyjne biegną prosto do przodu, gdzie zaginają się dośrodkowo dając ku tyłowi łańcuch slimakowato skręconych komór - (w Polsce na piaskach) rodzaj Phlegra

- Zbliżony do Phlegry ale ciało bez wyraźnych pasków, SAMIEC z brzusznym ramieniem apofizy trójkątnym i krótkim. Grzbietowe ramię apofizy dłuższe, łukowato wwygięte i dosyć wąskie. SAMICA - otwory kopulacyjne małe, tylne, przy rogach płytki. (Na skalistym, nagrzanym stoku, uciekajac wykonuje skoki do 2 m.) - rodzaj Asianellus

- Głowotułów wyższy niż u Phlegry, często z białym znaczkiem odwróconego “V” na polu ocznym. SAMIEC z obu apofizami tibii w formie krótkich trójkątów. SAMICA - epigynum z dwoma zewnętrznymi zesklerotyzowanymi listwami, ustawionymi pod różnym kątem (w Polsce występuje w dwóch odmianach barwnych - czarnej i szarej, nieco różniącymi się kształtem narządów rozrodczych, najprawdopodobniej są to odrębne gatunki - czego jednak nikt nie wykazał) - rodzaj Aelurillus

16(12) Zarys głowotułowia z profilu trójkątny, z polem ocznym nachylonym ku przodowi, oczami III położonymi w najwyższym punkcie, skłon tylny głowotułowia zaczyna się zaraz za polem ocznym, stopy I i II zaopatrzone w szczoteczki; tylna dośrodkowa krawędź szczękoczułków niewykształcona, przednia zaopatrzona w zesklerotyzowana listwę zakończoną małym ząbkiem. SAMIEC z potężną, wygiętą apofizą tibii, embolusowi towarzyszy wielki konduktor, udo nogogłaszczków półksiężycowate, szerokie. SAMICA z masywnym epigyne, otworami z przodu, środkową częścią uwypukloną, tylną, trójkątną krawędzią podwiniętą. (Żyje na piaskach, gdzie wtapia się ubarwieniem w podłoże, w Polsce 1 gatunek, pokrewne żyją na Węgrzech i w Bułgarii, oraz w Azji Centralnej) - rodzaj Yllenus

- Zarys głowotułowia z profilu zaokrąglony, ogólny wygląd “włochaty”, ubarwienie niekontrastowe z niewyraźnymi jaśniejszymi plamami, narząd głaszczkowy i epigynum - patrz rysunki - rodzaj Carrhotus

- Ogólny wygląd “włochaty”, 7-10 mm długości ciała. SAMCE odwłok krwistoczerwony ze środkowym czarnym paskiem w białej obwódce; SAMICE i młode samce - szare z dwoma białymi paskami (lub rzędami białych plam) wzdłuż odwłoka. Narząd głaszczkowy i epigynum - patrz rysunki (w Polsce na izolowanych, bardzo ciepłych i nasłonecznionych stanowiskach) - rodzaj Philaeus

17(12) Ubarwienie jednolite, z białymi plamami lub bez - 18

- Odwłok z nieregularnymi ciemnymi liniami, lub mozaiką ciemnych, brązowych lub szarych plam różnej wielkości, z udziałem białych plam, lub bez - 19

- Odwłok z szerokim białym pasem środkowym, rozszerzonym z tyłu i parą połączonych okrągłych małych białych plam, przedłużonym na głowotułów, u niektórych osobników siegajacym oczu 1, dwa pionowe białe paski na przedniej powierzchni. (szeroko zawleczony po świecie tropikalny gatunek, w Polsce w szklarniach) - rodzaj Plexippus

18(17) Podstawowa barwa odwłoka czarna, mieniąca się odcieniami błękitu, fioletu lub zieleni dzięki pokrywie bezbarwnych, przylegających łuseczek, u niektórych gatunków jedna lub dwie pary białych plam oraz półksiężycowata biała linia na przedniej krawędzi odwłoka, nogi niekiedy żółte lub w żółte obrączki; średnie lub małe pająki. SAMCE - udo nogogłaszczków z dużym, hakowatym wyrostkiem, niekiedy rozszczepionym na końcu lub zagiętym, dwie apofizy tibii, bulbus i embolus charakterystyczne. SAMICE jedna lub dwie zesklerotyzowane miseczki, kanały szerokie, spermateki proste (w Afryce i Eurazji około 140 gatunków)- rodzaj Heliophanus

- Odwłok czarny lub b. ciemny z parami poprzecznych lub ukośnych białych linii (zebra), jednak bez białej linii środkowej . SAMIEC z przerośniętymi szczękoczułkami, szeroka apofizą tibii, workowatym bulbus i któtkim embolus z przodu. SAMICA - zesklerotyzowana miseczka przedłużona z tyłu, z przodu osłonieta wywinietą krawedzią, spermateki bardziej skomplikowane niż u Heliophanus (w Polsce na pniach drzew, konstrukcjach drewnianych, na skałach) - rodzaj Salticus

- Odwłok czarny z kontrastującymi białymi liniami: środkową (czasami przerywany łańcuszek trójkątnych plam) i niekiedy białe linie boczne; na głowotułowiu za polem ocznym duże białe plamy; tibia I często zmodyfikowana. SAMCE - szczękoczułki nie przerośnięte, narząd głaszczkowy z masywnym embolusem zakończonym skomplikowanymi strukturami, u niektórych gatunków rozróżnialnymi tylko pod dużym powiększeniem mikroskopu. SAMICE - z dwoma dołkami po obu stronach środkowej bruzdy (lub wzniesienia), przebieg kanałów spermatek bardzo trudny do prześledzenia - rodzaj Pellenes

19(17) Odwłok bez pary białych, okrągłych plamek, za to z kilkoma parami nieostrych ciemnych linii ukośnych, u niektórych obwód odwłoka i boki głowotułowia mają białe linie boczne. Stosunkowo duże pajaki (7 mm) z charakterystycznymi narządami rozrodczymi - rodzaj Evarcha

- Odwłok z mozaiką ciemnych plam różnych rozmiarów, zwykle z parą białych, okrągłych plamek - 20

20(19) Charakterystyczna para białych plam na odwłoku (z wyjątkiem kilku gatunków; para nieco większych białych plam również u Śródziemnomorskiego rodzaju Habrocestum, nie spotykanego w Polsce) Trzy różne (acz spokrewnione) charakterystyczne typy narządów rozrodczych (patrz rysunki). Wątpliwości rozstrzyga kilkuwierzchołkowy ząb na PRZEDNIEJ dośrodkowej krawędzi sczękoczułków (tylna krawędź nierozwinięta):

A - SAMIEC - bulbus okrągły, okrążony embolusem , tworzących kilka, lub jeden, lub tylko pół okręgu, charakterystyczna pętla zbiornika nasienia w kształcie połowy nieregularnego “S” lub “5” i małą, cienka pętelką naprzeciwko. SAMICA - otwory kopulacyjne we wspólnym owalnym zagłębieniu, spermateki zbliżone do litery “S” z długimi kanałami (S. floricola robi białe oprzędy na wierzchołkach sitowia, S. rupicola w górach gniazda pod kamieniami leżącymi na skałach) - rodzaj Sitticus gatunki spokrewnione z S. floricola

 

B - SAMIEC - bulbus workowaty, embolus z boku bulbusa, nieco od niego dłuższy; SAMICA - otwory kopulacyjne w formie wąskich, ukośnych szczelin, osobne, w połowie długości płytki płciowej, spermateki w kształcie spłaszczonej litery “C”. Odrębny typ płytki płciowej u S. saxicola - patrz rysunek. (S. distinguendus na piaskach) -Sitticus (gatunki spokrewnione z S. distinguendus)

C - SAMIEC - z potężną, wygiętą apofizą tibii, bulbus okrągły; SAMICA - kanały kopulacyjne tworzą szerokie, zewnętrzne łuki, przechodząc następnie w skomplikowany węzeł cieńszych kanałów w części centralnej epigyne (na rysunku uproszczony) - w Polsce jeden gatunek - Sitticus terebratus

D - SAMIEC - z potężną, łopatowatą apofizą tibii, bulbus okrągły z odmiennym przebiegiem pętli kanałów i embolusem z przodu; SAMICA - epigynum w formie zagłębionej miseczki, wciętej z tyłu (na korze drzew, na konstrukcjach drewnianych, niekiedy na murach) - Sitticus (S. pubescens, pokrewny gatunek na Kaukazie)

- SAMIEC - para białych kropek na odwłoku, tibia nogogłaszczków długa z grzywą długich białych szczecin, narząd głaszczkowy - patrz rysunek. SAMICA - płytka płciowa w formie prostej, zagłębionej miseczki, z dwoma ciemnymi plamami prześwitujących spermatek. Wątpliwości rozstrzyga dwuwierzchołkowy ząb na TYLNEJ dośrodkowej krawędzi szczękoczułków (zęby typu fissidentati, rzadkie w Palearktyce, częste w tropikach, kosmopolityczny w ciepłych krajach, w Polsce w szklarniach) - Hasarius adansoni .

 



KOMENTARZ. Strony gatunkowe zamieszczone w tej pracy zawieraja nieomal wzystkie rysunki diagnostyczne opublikowane
dotychczas w literaturze naukowej, odbijają różne podejście ich autorów i opinie.  Nie są one ostateczne i przemyślane do końca.
Czytelnik jest zachęcany niniejszym do formułowania własnych opinii i poglądów na poszczególne gatunki i ich klasyfikację, jak również 
do wnoszenia własnego wkładu do tej dziedziny nauki. 

Copyrights  © by J. Proszynski. 2008

 


Opened times since January 1st, 2015